Xung đột Campuchia và Thái Lan không chỉ là cuộc tranh chấp biên giới đơn thuần mà còn là sự va chạm của lịch sử, luật pháp quốc tế và chủ nghĩa dân tộc. Mặc dù là hai quốc gia láng giềng có nhiều điểm tương đồng về văn hóa, tôn giáo và hệ thống chính trị quân chủ, mối quan hệ giữa Phnom Penh và Bangkok đã nhiều lần rơi vào tình trạng căng thẳng tột độ, đặc biệt là trong những thập kỷ gần đây. Cùng KJC hiểu rõ cội rễ và diễn biến của cuộc xung đột này là chìa khóa để phân tích an ninh và ổn định tại khu vực Đông Nam Á.
Cội Rễ Sâu Xa: Di Sản Thuộc Địa và Đường Biên Giới Mơ Hồ
Nền tảng của cuộc Xung đột Campuchia và Thái Lan hiện đại bắt nguồn từ thời kỳ Đông Dương thuộc Pháp và Vương quốc Xiêm La (Thái Lan) chưa bị chiếm đóng hoàn toàn.
Thỏa Thuận Pháp – Xiêm (1904 – 1907)
Vấn đề cốt lõi nằm ở việc phân định biên giới Campuchia – Thái Lan theo Hiệp ước Pháp – Xiêm năm 1904 và 1907. Đây là những nỗ lực đầu tiên nhằm xác định ranh giới lãnh thổ một cách chính thức. Tuy nhiên, việc sử dụng bản đồ và các tiêu chí địa lý (chủ yếu là lưu vực sông) đã tạo ra nhiều khu vực “vùng xám”.
Đặc biệt, bản đồ do Pháp lập đã đặt Đền Preah Vihear, một di sản kiến trúc Khmer cổ kính, về phía Campuchia, bất chấp địa hình khiến ngôi đền dễ tiếp cận hơn từ phía Thái Lan. Sự không rõ ràng này đã trở thành ngòi nổ cho các cuộc Xung đột Campuchia và Thái Lan sau này khi giành độc lập.
Án Lệ Preah Vihear (1962)
Đỉnh điểm pháp lý đầu tiên của cuộc xung đột là vào năm 1962, khi Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) ra phán quyết nổi tiếng: Đền Preah Vihear (được Thái Lan gọi là Prasat Phra Wihan) thuộc chủ quyền của Campuchia. ICJ chủ yếu dựa trên bản đồ do Pháp lập năm 1907 và sự Xung đột Campuchia và Thái Lan trong quá khứ.
Tuy nhiên, phán quyết này chỉ giải quyết vấn đề chủ quyền của ngôi đền, nhưng không hoàn toàn phân định khu vực đồi núi và các vùng đất lân cận xung quanh ngôi đền (khu vực rộng 4,6 km²) – điều này tiếp tục là điểm nóng quân sự trong nhiều thập kỷ sau đó.
Các Đợt Xung đột Campuchia và Thái Lan (2008 – 2011)
Sau nhiều thập kỷ tương đối yên tĩnh, căng thẳng đã bùng nổ trở lại một cách dữ dội vào cuối thập niên 2000, gắn liền với các diễn biến chính trị nội bộ của cả hai nước.
Sự Kiện Năm 2008: Đăng Ký Di Sản Thế Giới
Năm 2008, khi UNESCO chính thức công nhận Preah Vihear là Di sản Thế giới theo đề cử của Campuchia, Thái Lan đã phản đối kịch liệt. Sự kiện này đã kích hoạt các cuộc đối đầu quân sự trực tiếp đầu tiên, khi quân đội hai nước triển khai lực lượng lớn tới các khu vực tranh chấp, không chỉ tại Preah Vihear mà còn tại các địa điểm khác như Ta Moan Thom và Ta Krabey.
Đụng Độ Năm 2011: Chiến Tranh Pháo Binh
Giai đoạn tháng 2 và tháng 4 năm 2011 chứng kiến những cuộc Xung đột Campuchia và Thái Lan ác liệt nhất trong lịch sử gần đây, với việc cả hai bên sử dụng pháo binh và vũ khí hạng nặng, gây thương vong cho hàng chục binh sĩ và dân thường.
Ghi chú: Các cuộc đụng độ năm 2011 được đánh giá là nghiêm trọng vì chúng không chỉ giới hạn ở khu vực đền Preah Vihear mà đã lan rộng ra nhiều điểm nóng khác trên biên giới.
Các cuộc giao tranh này đã khiến hàng chục ngàn người phải sơ tán và gây thiệt hại nặng nề cho các khu vực dân cư gần biên giới.
Phán Quyết ICJ Lần 2 (2013)
Để làm rõ phán quyết năm 1962, Campuchia đã yêu cầu ICJ giải thích lại. Năm 2013, ICJ tái khẳng định chủ quyền của Campuchia đối với toàn bộ mỏm đá Preah Vihear và yêu cầu Thái Lan rút toàn bộ lực lượng quân sự ra khỏi khu vực lân cận được xác định. Phán quyết này đã giúp giảm leo thang Xung đột Campuchia và Thái Lan đáng kể tại điểm nóng này.
Tác Động Đến Quan Hệ Song Phương và An Ninh Khu Vực
Xung đột Campuchia và Thái Lan kéo dài đã có những hậu quả sâu sắc:
-
Kinh Tế: Căng thẳng biên giới thường xuyên làm gián đoạn thương mại qua biên giới trị giá hàng tỷ đô la, ảnh hưởng đến du lịch và đầu tư.
-
Chính Trị Nội Bộ: Xung đột thường bị các chính trị gia ở cả hai nước lợi dụng để củng cố vị thế, kích động chủ nghĩa dân tộc và làm phức tạp thêm các nỗ lực đàm phán ngoại giao.
-
Vai Trò Của ASEAN: Mặc dù căng thẳng, xung đột này đã thử thách vai trò của Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN). Indonesia, với tư cách là Chủ tịch ASEAN, đã đóng vai trò trung gian hòa giải tích cực trong giai đoạn 2011. Tuy nhiên, việc ASEAN áp dụng nguyên tắc không can thiệp đã giới hạn khả năng can thiệp trực tiếp của tổ chức này.
Triển Vọng Giải Quyết Xung đột Campuchia và Thái Lan và Hợp Tác Tương Lai
Trong những năm gần đây, quan hệ Campuchia và Thái Lan đã có những cải thiện đáng kể. Hai nước đã tăng cường hợp tác kinh tế, thương mại và an ninh biên giới. Tuy nhiên, việc phân định biên giới cắm mốc tại nhiều khu vực (khoảng 20% biên giới vẫn chưa hoàn thành) vẫn là một quá trình dài hơi, đòi hỏi sự kiên nhẫn và thiện chí chính trị từ cả hai phía.
Việc giải quyết dứt điểm các Xung đột Campuchia và Thái Lan không chỉ là lợi ích của riêng Campuchia và Thái Lan mà còn là yếu tố quan trọng để củng cố sự ổn định và thống nhất trong cộng đồng ASEAN.
